Skip to content
Landsvirkjun 1965-2005:
Fyrirtækið og umhverfi þess í ritstjórn Sigrúnar Pálsdóttur kom út fyrr á árinu. Í bókinni rekja átta höfundar í sjö greinum sögu Landsvirkjunar frá ólíku sjónarhorni.
Starfsemi Landsvirkjunar í nær fjóra áratugi hefur ekki einungis verið stór þáttur í atvinnu- og efnahagssögu þjóðarinnar heldur haft afgerandi áhrif á þróun íslensks samfélags á 20. öld, hvort heldur er á byggðaþróun, búskapar- og lifnaðarhætti, tækniþekkingu, þjóðernismál eða viðhorf til náttúrunnar.
Hvað olli því að markviss uppbygging orkuiðnaðar á Íslandi hófst árið 1965, um það bil 50 árum eftir að fyrstu hugmyndir og áform um slíkan iðnað komu fyrst fram hér á landi? Hvernig hefur hlutverk Landsvirkjunar breyst á síðustu 40 árum? Hvernig birtast átök um raforkumál í stjórnmálasögu 20. aldar? Hvaða náttúrusýn birta átökin um framkvæmdir Landsvirkjunar? Hver er byggingararfleifð vatnsaflsvirkjana á Íslandi? Hvaða áhrif hafa framkvæmdir Landsvirkjunar haft á þróun íslenskrar tækniþekkingar?
Í þessari bók rekja átta höfundar í sjö greinum sögu Landsvirkjunar frá sjónarhorni hagsögu, stjórnmálasögu, hugarfarssögu, byggingarsögu og tæknisögu.
Höfundar:
Sigrún Pálsdóttir – Landsvirkjun: fyrirtækið, framkvæmdir þess og hlutverk
Jón Þór Sturluson – Afkoma Landsvirkjunar og þjóðhagsleg áhrif stóriðju
Gunnar Helgi kristinsson – Raforka, efnishyggja og stjórnmálaátök
Guðmundur Hálfdanarson og Unnur Birna Karlsdóttir – Náttúrusýn og nýting fallvatna
Pétur H. Ármannsson – Orkuver og arkitektúr
Birgir Jónsson – Þróun tækniþekkingar og fagvinnu við virkjunarframkvæmdir Landsvirkjunar
Skúli Sigurðsson – Frá íslensku sérleiðinni á sviði raforkumála til Landsvirkjunar
Í bókinni Fiskurinn sem munkunum þótti bestur. Íslenska skreiðin á framandi slóðum 1600-1800 er fjallað um lítt þekktan en mikilvægan þátt í hagsögu Íslands: verslun með íslensku skreiðina á erlendum mörkuðum á 17. og 18. öld.
Skreið var helsta útflutningsvara Íslendinga um aldir og eftirsótt víða á meginlandi Evrópu. Ferill skreiðarinnar er rakinn allt frá veiðum og vinnslu á Íslandi til kaupenda á meginlandinu. Greint er frá mörkuðum, flutningum og fljótaleiðum í Þýskalandi. Höfundur fjallar ítarlega um stjórnmál og verslun-armál Hamborgar enda voru kaupmenn þar umsvifamiklir í verslun með íslenska skreið.
Gísli Gunnarsson er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Hann lauk MA-prófi í sagnfræði og hagfræði frá Háskólanum í Edinborg í Skotlandi 1961 og doktorsprófi frá hagsögudeildinni í Lundi í Svíþjóð 1983. Gísli hefur samið fjölda ritverka, þekktast þeirra er Upp er boðið Ísaland. Einokunarverslun og íslenskt samfélag 1602–1787 sem út kom 1987.
Fiskurinn sem munkunum þótti bestur er 38. bindi í Ritsafni Sagnfræðistofnunar. Ritstjóri ritraðarinnar er Guðmundur Jónsson.
Í bókinni Sagnfræði á 20. öld fjallar víðkunnur þýsk-bandarískur sagnfræðingur, Georg G. Iggers, um hugmyndir, kenningar og aðferðir í sagnfræði allt frá því hún varð að fræðigrein í háskólum á 19. öld og fram til póstmódernismans á okkar dögum. Greint er frá helstu straumum innan sagnfræðinnar, m.a. Annálahreyfingunni, marxískri sagnaritun, nýju enningarsögunni, einsögunni og áhrifum póstmódernismans á hugmyndir sagnfræðinga.
Höfundur setur breytingar á sagnfræði í alþjóðlegt samhengi og ræðir m.a. hvernig lýðræðisþróun 20. aldar, fall sovéska heimsveldisins og hnattvæðingin hafa haft áhrif á sagnaritun. Í bókinni er ítarlegur eftirmáli, saminn sérstaklega fyrir íslensku útgáfuna, þar sem höfundur metur stöðu sagnfræðinnar í dag.
Sagnfræði á 20. öld er hnitmiðað yfirlit um söguskoðanir sagnfræðinga á 20. öld, hugmyndir þeirra um framvindu og eðli sögunnar og heimspekilegan grundvöll sögulegrar þekkingar.
Georg G. Iggers fæddist í Hamborg 1926 en flúði með foreldrum sínum til Bandaríkjanna tólf ára gamall. Hann hefur sinnt rannsóknum og kennt sagnfræði við ýmsa háskóla, lengst af við Ríkisháskóla New York í Buffalo. Eftir hann liggja m.a. bækurnar The German Conception of History (1968) og New Directions in European Historiography (1984). Hann ritaði ásamt konu sinni Wilmu sameiginlega ævisögu þeirra, Zwei Seiten einer Geschichte: Lebensbericht aus unruhigen Zeiten (2002). Auk þess hefur hann ritstýrt mörgum bókum og ritað fjölmargar greinar um þróun sagnfræðinnar og sagnaritunar í heiminum.
Sagnfræði á 20. öld er 37. bindi í Ritsafni Sagnfræðistofnunar og gefur Háskólaútgáfan bókina út. Þýðendur eru Eiríkur K. Björnsson, Ólafur Rastrick og Páll Björnsson. Ritstjóri ritraðarinnar er Guðmundur Jónsson.
Út er komin bókin Frá kreppu til þjóðarsáttar – Saga Vinnuveitendasambands Íslands 1934 til 1999, skráð af Guðmundi Magnússyni sagnfræðingi.
Guðmundur fjallar fyrstur sagnfræðinga um það hvernig kjarabaráttan hér á landi horfði við atvinnurekendum. Byggir höfundur verkið einkum á ítarlegri könnun frumheimilda um hugmyndir og starfshætti vinnuveitenda allt frá því á kreppuárunum. Hafa þessi gögn ekki áður verið aðgengileg fræðimönnum. Er fjallað um efnið í samhengi við sögu íslenskra efnahagsmála og stjórnmála á tuttugustu öld. Skyggnst er um að tjaldabaki og ljósi varpað á afskipti stjórnvalda af vinnudeilum og samskipti forystumanna vinnuveitenda og verkalýðs-hreyfingar og ríkisstjórna í áranna rás. Megintilgangur verksins er að grafast fyrir um hver hafi orðið árangur af starfi Vinnuveitendasambandsins og hver áhrif þess voru á þjóðfélagsþróun hér á landi.
Bókin hefur að geyma tíu ritgerðir eftir sjö fræðimenn sem flestir eru sagnfræðingar, auk inngangsritgerðar og niðurlagskafla eftir Inga Sigurðsson og Loft Guttormsson, ritstjóra bókarinnar.
Bókin er ávöxtur rannsóknarverkefnis sem unnið hefur verið að undanfarin ár. Hér er leitast við að varpa ljósi félagslegrar menningarsögu á þróun íslensks þjóðfélags til nútímalegra hátta á þeim hundrað árum er fylgdu á eftir því tímabili sem vanalega er kennt við upplýsinguna, hina fjölþjóðlegu hugmyndastefnu. Í brennidepli er ritvæðing samfélagsins samfara bættri alþýðumenntun og eflingu félagshreyfinga. Stóraukin útgáfa bóka, tímarita og blaða á síðari hluta tímabilsins bar með sér strauma nýrra hugmynda sem breyttu á róttækan hátt viðhorfum fólks til lífsins og tilverunnar. Með ört vaxandi skriftarkunnáttu breyttust auk þess samskiptahættirnir: sendibréf og handskrifuð blöð urðu útbreiddir miðlar upplýsinga, frétta og tilfinningalegrar tjáningar. Þannig eru leidd margvísleg rök að því að síðasti fjórðungur 19. aldar hafi markað glögg skil í þróun íslensks þjóðfélags og menningar.
Höfundar ritgerðanna eru: Eiríkur Þormóðsson, Erla Hulda Halldórsdóttir, Hulda S. Sigtryggsdóttir, Ingi Sigurðsson, Jón Jónsson, Loftur Guttormsson og Ólafur Rastrick.
Ritið er 18. bindi í ritröðinni Sagnfræðirannsóknir – Studia historica, sem Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands gefur úr. Ritstjóri er Gunnar Karlsson.
Bókin fjallar um einhver mikilvægustu mótunarár íslensks nútímasamfélags. Á þessu tímabili átti sér stað hugmyndafræðileg barátta þar sem á tókust ólík sjónarmið um gerð íslensks þjóðríkis og stöðu og hlutverk einstaklinganna innan þess.
Sjálfsmynd þjóðarinnar var skilgreind á þessum tíma og naut hinn borgaralegi karlmaður góðs af henni en hún var ekki jafnhagstæð ýmsum öðrum hópum samfélagsins. Samhliða umræðunni um þjóðernið var tekist á um réttindi kvenna, eðli þeirra og hlutverk. Jafnréttisbaráttan nú er enn að fást við þær hugmyndir um stöðu kynjanna sem mótaðar voru á þessum árum. Bókin er nauðsynleg lesning öllum sem vilja skilja eigin hugmyndir um þjóðerni og kyngervi, uppruna þeirra og áhrif í íslensku samfélagi.
Í bókinni er fjallað um hugtakið og fyrirbærið hnattvæðingu út frá margvíslegum sjónarhornum, m.a. stjórnmálum, menningu, kynjamun og tungumálum. Ritstjórar eru Valur Ingimundarson, Kristín Loftsdóttir og Irma Erlingsdóttir.
Greinarnar í bókinni eru eftir íslenska og erlenda höfunda, en þær eru að hluta til byggðar á erindum sem flutt voru á alþjóðlegri ráðstefnu um hnattvæðingu við Háskóla Íslands. Meðal höfunda er pólski félagsfræðingurinn Zygmunt Bauman. Bókin er liður í alþjóðlegu rannsóknarverkefni sem skipulagt er af GERM (Groupe d‘Études et de Recherches sur les Mondialisations). þetta er rannsóknarhópur um hnattvæðingu, sem Evrópusambandið styrkir, en þátttakendur eru fræðimenn, háskólar og stofnanir. Hugtakið „hnattvæðing“ hefur verið notað til þess að lýsa síauknu flæði, hvort sem er á sviði hugmynda, menningar, hagfræði/viðskipta eða hreyfanleika fólks. Hnattvæðing hefur, rétt eins og þjóðernishyggja og nútímavæðing, verið umdeilt fyrirbæri og haft víðtæk þjóðfélagsleg áhrif. Greinasafninu er skipt í fjóra samtengda hluta. Í fyrsta hlutanum er m.a. fjallað um togstreituna milli hins hnattræna og staðbundna og endurmótun pólitískra valdatengsla milli „hins vestræna og hinna“, „stríðið gegn hryðjuverkum“ og átakastjórnun. Í öðrum hluta er lögð áhersla á menningarhugtakið og flæði sjálfsmynda í tengslum við afmarkanir hnattvæðingar í rými. Áhrif hnattvæðingar á mismunun, t.d. hvað varðar breytur eins kyn, stétt og þjóðerni, eru tekin fyrir í þriðja hluta. Að lokum, í fjórða hluta, er fjallað um hnattvæðingu út frá tungumálafræð og þýðingum í fjölmiðlavæddum og „hröðuðum“ heimi. Bókin á erindi við alla sem hafa áhuga á þeim fjölþættu málefnum sem tengjast hnattvæðingu.
Saga, tímarit Sögufélags, er komið út. Meðal efnis er viðtal Auðuns Arnórssonar við breska sagnfræðinginn Alan S. Milward, en þeir ræddu einkum um sögu samrunaferlisins í Evrópu, atriði sem mjög hefur verið í sviðsljósinu undanfarin misseri.
Tímaritið Saga hóf göngu sína árið 1950. Frá 2002 hefur tímaritið komið út í tveimur heftum árlega, vor og haust. Það hefur löngu áunnið sér sess sem fremsta fagtímarit íslenskra sagnfræðinga.
Ritstjórar Sögu eru Hrefna Róbertsdóttir og Páll Björnsson.
Í tilefni af eitt hundrað ára afmæli Stjórnarráðsins er ritið Stjórnarráð Íslands 1964-2004, 1. og 2. bindi, komið út og gert er ráð fyrir að 3. bindi komi út á haustdögum. Ritið er hugsað sem framhald á tveggja binda verki Agnars Kl. Jónssonar, Stjórnarráð Íslands 1904-1964, sem kom út árið 1969.
Í tilefni af eitt hundrað ára afmæli Stjórnarráðs Íslands er komið út ritið Stjórnarráð Íslands 1964-2004, 1. og 2. bindi. Ákvörðun um samningu ritsins var tekin af stjórnvöldum árið 1999. Ritstjórn skipuðu Björn Bjarnason (formaður), Heimir Þorleifsson og Ólafur Ásgeirsson, en ritstjóri er Sumarliði R. Ísleifsson sagnfræðingur.
Fyrsta bindið nefnist Skipulag og starfshættir, og eru aðalhöfundar þess Ásmundur Helgason lögfræðingur og Ómar H. Kristmundsson
stjórnsýslufræðingur; auk þeirra eiga Gunnar Helgi Kristinsson, Kristjana
Kristinsdóttir, Ingibjörg Sverrisdóttir og Sumarliði R. Ísleifsson kafla í
bindinu. Hér er rakin þróun Stjórnarráðsins frá stofnun þess og fram til
1969 þegar ný lög voru sett um Stjórnarráðið. Þá eru raktar breytingar sem
síðan hafa orðið á skipulagi Stjórnarráðsins sem og á hugmyndum um hlutverk þess. Gefið er yfirlit yfir sögu allra ráðuneyta, gerð grein fyrir hlut Stjórnarráðsins í laga- og reglusetningu sem og hvernig eftirliti Alþingis með starfsemi framkvæmdavaldsins hefur breyst á tímabilinu.
Annað bindið nefnist Saga ríkisstjórna og helstu framkvæmdir til 1983. Höfundar þessa bindis eru Ólafur Rastrick sagnfræðingur, sem skrifar um viðreisnartímabilið (fram til 1971), og Sumarliði R. Ísleifsson sem skrifar um tímabilið 1971-1983. Í hvorum hluta er rakin stjórnmálaþróun og helstu verkefni ríkisstjórna, mennta- og velferðarmál, atvinnu- og umhverfismál sem og utanríkismál. Hér er m.a. fjallað um stjórnarmyndanir, samskipti innan ríkisstjórna og einkenni á stjórnarstefnu hvers tíma. Í þriðja bindi verksins, sem kemur út síðar á árinu, verður tímabilinu frá 1983 og til þessa dags gerð skil.
Ritið hefur að geyma greinar sem byggjast á fyrirlestrum sem haldnir voru á norrænni ráðstefnu Félags um átjándu aldar fræði 14.-15. júní 2002. Ráðstefnan var haldin í Odda, Háskóla Íslands. Haldnir voru 13 fyrirlestrar, þar af 8 af Íslendingum en 5 frá öðrum Norðurlöndum.
Hér eru birtar 11 greinar, sjö á ensku, tvær á dönsku (með útdráttum á ensku) og tvær á sænsku (með útdráttum á frönsku). Þetta var fyrsta norræna ráðstefnan sem félagið efndi til en það hefur nú starfað í tíu ár. Greinarnar fjalla um hin ólíkustu svið átjándu aldar fræða þar sem Upplýsingin er vissulega áberandi þáttur. Áhrif hennar hafa verið rannsökuð hér á landi af miklum krafti undanfarinn áratug og hefur árangur þess birst á ráðstefnum félagsins með ýmsum hætti.
Ritið er fyrsta prentaða ritið sem Félag um átjándu aldar fræði gefur út. Með því eru margvísleg áhrif Upplýsingarinnar á Íslandi kynnt fyrir öðrum þjóðum og lesendur geta fræðst hér um ýmsa þætti í andlegu lífi átjándu aldar manna á Norðurlöndum.
Ritstjóri er Svavar Sigmundsson.
Starfsemi Landsvirkjunar í nær fjóra áratugi hefur ekki einungis verið stór þáttur í atvinnu- og efnahagssögu þjóðarinnar heldur haft afgerandi áhrif á þróun íslensks samfélags á 20. öld, hvort heldur er á byggðaþróun, búskapar- og lifnaðarhætti, tækniþekkingu, þjóðernismál eða viðhorf til náttúrunnar.
