Category: Ný rit

Heftið er óvenju efnismikið að þessu sinni, og má segja að það sé gert til að heiðra minningu Tómasar Sæmundssonar og Jónasar Hallgrímssonar, en í ár eru 200 ár liðin frá fæðingu þeirra félaga sem í skrifum sínum og störfum sameinuðu áhuga á bókmenntum, náttúru, stjórnmálum og íslenskri sem erlendri menningu. Er tímamótanna minnst með nokkrum greinum í heftinu: Sigurður Líndal varpar nýju og óvæntu ljósi á ágreining Tómasar Sæmundssonar og Jóns Sigurðssonar um leiðir í sjálfstæðisbaráttunni, en Guðmundur Hálfdanarson skoðar menningarlega þjóðernishyggju Fjölnismanna með gagnrýnum hætti. Páll Valsson freistar þess að tengja hugsun Jónasar við kappræðuefni samtímans í grein í Skírnismálum og þá ræðir Sveinn Yngvi Egilsson náttúrusýn Jónasar eins og hún birtist í kveðskap hans.
   
Af öðrum stærri greinum í heftinu má nefna umfjöllun Jóns Sigurðssonar um stöðu Íslands á tímum hnattvæðingar og ítarlega grein eftir Magnús Þór Snæbjörnsson þar sem hann tekur Draumaland Andra Snæs Magnasonar á orðinu sem „sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð” og gagnrýnir hana út frá kenningum heimspekingsins Slavoj Zizeks. Það er einnig gagnrýninn undirtónn í grein Páls Skúlasonar fyrrverandi háskólarektors um kreppu háskóla og kjarna háskólastarfs. Gunnar Karlsson sagnfræðingur skrifar loks heimspekilega hugleiðingu um tilviljunina, besta vin fornfræðingsins.
Tvær greinar eru um bókmenntir í hausthefti Skírnis: Kristín Unnsteinsdóttir segir frá fjórum sagnakonum úr Fljótshlið og Jóhann Páll Árnason skrifar um Oswald Spengler í Alþýðubók Halldórs Laxness. Þau Sjón, Þórdís Björnsdóttir og Vésteinn Lúðvíksson eiga frumsamið bókmenntaefni í heftinu, en Úlfhildur Dagsdóttir og Susanne Lettow skrifa ritdóma. Myndlistarmaður Skírnis að þessu sinni er Matthew Barney, sem hefur sterk tengsl við Ísland og gerði forsíðuna sérstaklega fyrir þetta hefti, en Ólafur Gíslason ritar forvitnilega grein þar sem raktir eru þræðir milli kvikmyndar Barneys. Drawing Restraint 9,  og ítalskra endurreisnarbókmennta. Í listum er sérhver hlekkur við annan áfastur rétt eins og í samfélagi þjóðanna, svo notað sé orðalag Tómasar Sæmundssonar.
Skírnir er 275 blaðsíður að stærð. Ritstjóri er Halldór Guðmundsson en útgefandi er Hið íslenska bókmenntafélag.

Bókin bætir úr brýnni þörf fyrir aðgengilegt yfirlitsrit um leiklistarsögu heimsins í hnotskurn. Fjallað er um framrás leiklistar á Vesturlöndum og tengsl hennar við þá íslensku. Höfundur færir lesendum einnig ágrip af leiklist Austurlanda, sem og sögu óperu og listdans. Jafnframt er getið leikritunar og fremstu höfunda á því sviði.
Bókin er 220 bls.

Aþanasíus frá Alexandríu, einn kirkjufeðranna, var einn áhrifamesti hugsuður frumkristninnar. Hugmyndir hans um eðli heilagrar þrenningar höfðu mótandi áhrif á helstu kennisetningar kirkjunnar og má t.d. sjá merki þeirra í trúarjátningu kristinna manna nútímans.
Kristinn Ólason Skálholtsrektor þýddi. Inngangur er eftir Einar Sigurbjörnsson.

Út er komin 2. útgáfa bókarinnar Um lög og lögfræði I eftir Sigurð Líndal.
Í ritinu er leitast við að skýra nokkur grundvallaratriði í lögskipan þjóðfélagsins með megináherslu á helstu réttarheimildir. Þau fræði sem hér er fjallað um og kalla má inngangsfræði hafa þá sérstöðu að ná með einum eða öðrum hætti til allra sérgreina lögfræðinnar og hafa að auki náin tengsl við greinar utan hennar svo sem guðfræði, heimspeki, þar á meðal rökfræði, siðfræði og túlkunarfræði, við sagnfræði, félagsfræði, stjórnmálafræði og sálfræði; er þó engan veginn allt talið.
Ritið skiptist í eftirtalda tíu kafla: I Grundvöllur laga II Réttarheimildir III Settur réttur IV Kjarasamningar V Réttarvenja – Venjuréttur VI Fordæmi VII Viðauki. – Um heimild dómstóla til að setja lög VIII Stjórnsýslufordæmi IX Meginreglur laga X Eðli máls Sigurður Líndal, höfundur ritsins, var prófessor við lagadeild Háskóla Íslands 1972-2001, Kennslugreinar hans voru almenn lögfræði, réttarsaga og vinnumarkaðsréttur. Auk þess kenndi hann um skeið stjórnsýslurétt í viðskiptadeild. Sigurður Líndal hefur gegnt fjölmörgum trúnaðarstörfum á ferli sínum og verið forseti Hins íslenska bókmenntafélags frá 1967. Hann hefur ritað greinar um margvísleg efni og ritstýrt bókum og tímaritum. Viðamikla ritaskrá Sigurðar er að finna í Líndælu, afmælisriti honum til heiðurs, gefin út á sjötugsafmæli hans í fyrra.
Ritið er 427 bls. Hið íslenska bókmenntafélag gefur út.

Starfsemi Landsvirkjunar í nær fjóra áratugi hefur ekki einungis verið stór þáttur í atvinnu- og efnahagssögu þjóðarinnar heldur haft afgerandi áhrif á þróun íslensks samfélags á 20. öld, hvort heldur er á byggðaþróun, búskapar- og lifnaðarhætti, tækniþekkingu, þjóðernismál eða viðhorf til náttúrunnar.
Hvað olli því að markviss uppbygging orkuiðnaðar á Íslandi hófst árið 1965, um það bil 50 árum eftir að fyrstu hugmyndir og áform um slíkan iðnað komu fyrst fram hér á landi? Hvernig hefur hlutverk Landsvirkjunar breyst á síðustu 40 árum? Hvernig birtast átök um raforkumál í stjórnmálasögu 20. aldar? Hvaða náttúrusýn birta átökin um framkvæmdir Landsvirkjunar? Hver er byggingararfleifð vatnsaflsvirkjana á Íslandi? Hvaða áhrif hafa framkvæmdir Landsvirkjunar haft á þróun íslenskrar tækniþekkingar?
Í þessari bók rekja átta höfundar í sjö greinum sögu Landsvirkjunar frá sjónarhorni hagsögu, stjórnmálasögu, hugarfarssögu, byggingarsögu og tæknisögu.
Höfundar:
Sigrún Pálsdóttir – Landsvirkjun: fyrirtækið, framkvæmdir þess og hlutverk
Jón Þór Sturluson – Afkoma Landsvirkjunar og þjóðhagsleg áhrif stóriðju
Gunnar Helgi kristinsson – Raforka, efnishyggja og stjórnmálaátök
Guðmundur Hálfdanarson og Unnur Birna Karlsdóttir – Náttúrusýn og nýting fallvatna
Pétur H. Ármannsson – Orkuver og arkitektúr
Birgir Jónsson – Þróun tækniþekkingar og fagvinnu við virkjunarframkvæmdir Landsvirkjunar
Skúli Sigurðsson – Frá íslensku sérleiðinni á sviði raforkumála til Landsvirkjunar

Skreið var helsta útflutningsvara Íslendinga um aldir og eftirsótt víða á meginlandi Evrópu. Ferill skreiðarinnar er rakinn allt frá veiðum og vinnslu á Íslandi til kaupenda á meginlandinu. Greint er frá mörkuðum, flutningum og fljótaleiðum í Þýskalandi. Höfundur fjallar ítarlega um stjórnmál og verslun-armál Hamborgar enda voru kaupmenn þar umsvifamiklir í verslun með íslenska skreið.
Gísli Gunnarsson er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Hann lauk MA-prófi í sagnfræði og hagfræði frá Háskólanum í Edinborg í Skotlandi 1961 og doktorsprófi frá hagsögudeildinni í Lundi í Svíþjóð 1983. Gísli hefur samið fjölda ritverka, þekktast þeirra er Upp er boðið Ísaland. Einokunarverslun og íslenskt samfélag 1602–1787 sem út kom 1987.
Fiskurinn sem munkunum þótti bestur er 38. bindi í Ritsafni Sagnfræðistofnunar. Ritstjóri ritraðarinnar er Guðmundur Jónsson.

Höfundur setur breytingar á sagnfræði í alþjóðlegt samhengi og ræðir m.a. hvernig lýðræðisþróun 20. aldar, fall sovéska heimsveldisins og hnattvæðingin hafa haft áhrif á sagnaritun. Í bókinni er ítarlegur eftirmáli, saminn sérstaklega fyrir íslensku útgáfuna, þar sem höfundur metur stöðu sagnfræðinnar í dag.
Sagnfræði á 20. öld er hnitmiðað yfirlit um söguskoðanir sagnfræðinga á 20. öld, hugmyndir þeirra um framvindu og eðli sögunnar og heimspekilegan grundvöll sögulegrar þekkingar.
Georg G. Iggers fæddist í Hamborg 1926 en flúði með foreldrum sínum til Bandaríkjanna tólf ára gamall. Hann hefur sinnt rannsóknum og kennt sagnfræði við ýmsa háskóla, lengst af við Ríkisháskóla New York í Buffalo. Eftir hann liggja m.a. bækurnar The German Conception of History (1968) og New Directions in European Historiography (1984). Hann ritaði ásamt konu sinni Wilmu sameiginlega ævisögu þeirra, Zwei Seiten einer Geschichte: Lebensbericht aus unruhigen Zeiten (2002). Auk þess hefur hann ritstýrt mörgum bókum og ritað fjölmargar greinar um þróun sagnfræðinnar og sagnaritunar í heiminum.
Sagnfræði á 20. öld er 37. bindi í Ritsafni Sagnfræðistofnunar og gefur Háskólaútgáfan bókina út. Þýðendur eru Eiríkur K. Björnsson, Ólafur Rastrick og Páll Björnsson. Ritstjóri ritraðarinnar er Guðmundur Jónsson.

 Guðmundur fjallar fyrstur sagnfræðinga um það hvernig kjarabaráttan hér á landi horfði við atvinnurekendum. Byggir höfundur verkið einkum á ítarlegri könnun frumheimilda um hugmyndir og starfshætti vinnuveitenda allt frá því á kreppuárunum. Hafa þessi gögn ekki áður verið aðgengileg fræðimönnum. Er fjallað um efnið í samhengi við sögu íslenskra efnahagsmála og stjórnmála á tuttugustu öld. Skyggnst er um að tjaldabaki og ljósi varpað á afskipti stjórnvalda af vinnudeilum og samskipti forystumanna vinnuveitenda og verkalýðs-hreyfingar og ríkisstjórna í áranna rás. Megintilgangur verksins er að grafast fyrir um hver hafi orðið árangur af starfi Vinnuveitendasambandsins og hver áhrif þess voru á þjóðfélagsþróun hér á landi.

Bókin er ávöxtur rannsóknarverkefnis sem unnið hefur verið að undanfarin ár. Hér er leitast við að varpa ljósi félagslegrar menningarsögu á þróun íslensks þjóðfélags til nútímalegra hátta á þeim hundrað árum er fylgdu á eftir því tímabili sem vanalega er kennt við upplýsinguna, hina fjölþjóðlegu hugmyndastefnu. Í brennidepli er ritvæðing samfélagsins samfara bættri alþýðumenntun og eflingu félagshreyfinga. Stóraukin útgáfa bóka, tímarita og blaða á síðari hluta tímabilsins bar með sér strauma nýrra hugmynda sem breyttu á róttækan hátt viðhorfum fólks til lífsins og tilverunnar. Með ört vaxandi skriftarkunnáttu breyttust auk þess samskiptahættirnir: sendibréf og handskrifuð blöð urðu útbreiddir miðlar upplýsinga, frétta og tilfinningalegrar tjáningar. Þannig eru leidd margvísleg rök að því að síðasti fjórðungur 19. aldar hafi markað glögg skil í þróun íslensks þjóðfélags og menningar.
Höfundar ritgerðanna eru: Eiríkur Þormóðsson, Erla Hulda Halldórsdóttir, Hulda S. Sigtryggsdóttir, Ingi Sigurðsson, Jón Jónsson, Loftur Guttormsson og Ólafur Rastrick.
Ritið er 18. bindi í ritröðinni Sagnfræðirannsóknir – Studia historica, sem Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands gefur úr. Ritstjóri er Gunnar Karlsson.

Sjálfsmynd þjóðarinnar var skilgreind á þessum tíma og naut hinn borgaralegi karlmaður góðs af henni en hún var ekki jafnhagstæð ýmsum öðrum hópum samfélagsins. Samhliða umræðunni um þjóðernið var tekist á um réttindi kvenna, eðli þeirra og hlutverk. Jafnréttisbaráttan nú er enn að fást við þær hugmyndir um stöðu kynjanna sem mótaðar voru á þessum árum. Bókin er nauðsynleg lesning öllum sem vilja skilja eigin hugmyndir um þjóðerni og kyngervi, uppruna þeirra og áhrif í íslensku samfélagi.