Author: ghg

SAMGÖNGUR OG LANDVARNIR
1500-1900
Flutt verða fimm erindi sem hér segir:

Sprengisandsleiðin forna, einkum á átjándu öld
Björn Teitsson, sagnfræðingur
Ferðir um Kjöl á átjándu og nítjándu öld
Eiríkur Þormóðsson, handritavörður
Fornar leiðir frá Skriðuklaustri
Steinunn Kristjánsdóttir, dósent í fornleifafræði við Háskóla Íslands og Þjóðminjasafn
KAFFIHLÉ
Samgöngur í Húnaþingi á átjándu og nítjándu öld
Jón Torfason, skjalavörður
Sýnilegar og ósýnilegar varnir Íslands á átjándu öld
Halldór Baldursson, læknir
Fundarstjóri: Þóra Kristjánsdóttir, list- og sagnfræðingur.
Flutningur hvers erindis tekur um 20 mínútur.
Um 10 mínútur gefast til fyrirspurna og umræðna að loknu hverju erindi.
Útdrættir úr erindum liggja fyrir á málþinginu.
Þeir verða síðar aðgengilegir á vefsíðu Félags um átjándu aldar fræði, sjá hér.
Í hléi býður félagið málþingsgestum kaffiveitingar fyrir framan fyrirlestrasalinn á 2. hæð.

Í fyrirlestri sínum fjallar Prof. Kreutziger-Herr um mikilvægi kvenna í vestrænni tónlistarsögu og skoðar dæmi um áhrif þeirra á strauma og stefnur í tónlistarmenningu allt frá tímum Hildegard  von Bingen og fram á okkar daga. Þeirri spurningu er velt upp hvort hlutur kvenna í tónlistarsögunni sé í raun jafn rýr og viðtekin söguskoðun gefur til kynna. Fyrirlesturinn fer fram á ensku.
Að loknum fyrirlestri verður boðið upp á veitingar.
Fyrirlesturinn er haldinn með stuðningi frá Þýska sendiráðinu og í samvinnu við Listaháskóla Íslands og Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands.

Um erindið:
Gunnar Thoroddsen var án efa með merkustu stjórnmálamönnum á Íslandi á síðustu öld. Hann var þó umdeildur, einkum í eigin flokki. Í erindinu verður rætt um stjórnmálaferil Gunnars Thoroddsens og þá dóma sem felldir hafa verið um hann.
Gunnar Thoroddsen fæddist í Reykjavík árið 1910. Að loknu lagaprófi árið 1934 varð hann alþingismaður um skeið, svo lögmaður á eigin stofu og starfsmaður Sjálfstæðisflokksins; bæjarfulltrúi, lagaprófessor og borgarstjóri; þá fjármálaráðherra og varaformaður flokks síns, og sendiherra eftir að hann hvarf um stund af vettvangi stjórnmálanna. Hann tók síðan doktorspróf í lögum og varð hæstaréttardómari og prófessor á nýjan leik, endurkjörinn til Alþingis, þingflokksformaður og aftur varaformaður sjálfstæðismanna. Eftir það varð hann iðnaðar- og félagsmálaráðherra og að lokum varð hann forsætisráðherra og sat í því embætti árið 1983, nær hálfri öld eftir að hann settist fyrst á þing. Fáir geta státað af jafnfjölbreyttri starfsævi, enginn mun feta í öll þessi fótspor Gunnars Thoroddsens.
Þrátt fyrir ýmsa upphefð voru þau þó tvö embættin sem Gunnar vildi gegna en fékk aldrei. Hann laut í lægra haldi í forsetakjöri og ekki varð hann heldur formaður Sjálfstæðisflokksins þótt hugur hans stæði lengi til þess. Gunnari fannst enda að hann hefði ekki náð markmiði lífs síns fyrr en hann settist í stól forsætisráðherra. Þá fyrst sýndist honum að arfleifð hans væri tryggð og það þótti honum mikils um vert.
En hver er og verður dómur sögunnar um Gunnar Thoroddsen? Hverjir hafa fellt dóma um hann og hvers vegna? Í erindinu verða þessar spurningar nokkurs konar þungamiðja sem annað snýst um.

Hernám Breta og hervernd Bandaríkjamanna
Þann  10.  maí  árið  1940  hernámu  Bretar  Ísland  og rúmu ári síðar tóku Bandaríkjamenn  við  hervernd  á landinu. Koma breska og bandaríska hersins hafði  í  för  með  sér  gífurlegar breytingar á íslensku samfélagi og þess gætti ekki hvað síst í höfuðstaðnum, Reykjavík.
Ísland  var herlaust land. Stjórnvöld höfðu kosið að standa utan við átökin og lýst yfir ?ævarandi hlutleysi?.  Því ákváðu Bretar að hernema landið, en reyna  að  stuðla  að  friðsamlegri  sambúð við Íslendinga með margvíslegum ívilnunum.
Meðal  fyrstu  verka Breta var að handtaka þýska ræðismanninn. Vegum til og frá  Reykjavík  var  lokað og herinn tók á sitt vald hernaðarlega mikilvæga staði.  Bretar  komu  upp  hernaðarmannvirkjum  víða og byggðu meðal annars herflugvöll í Reykjavík.
Árið  1941  var gerður samningur milli Íslands og Bandaríkjanna um hervernd landsins.  Bandaríkin  áttu  ekki  aðild að stríðinu á þessum tíma, en áttu mikilla   hagsmuna   að   gæta   varðandi  siglingar  og  hernaðarumsvif  á Atlantshafi.  Öflugur  bandarískur  floti  kom  til Íslands 7. júlí 1941 og land- og flugher kom sér einnig fyrir á landinu.
Herbúðalíf og íslenskt samfélag
Líf  hermanna  í herbúðunum var ekkert sældarlíf. Bretabraggarnir voru ekki byggðir  fyrir  íslenskt  veðurfar  og  var  því  oft  kalt og næðingssamt. Bandarísku  hermennirnir  vönduðu meira til sinna bragga og aðbúnaður allur var  mun  betri.  Herbúðalífið einkenndist af tilbreytingarleysi og hermenn eyddu drjúgum tíma við bréfaskriftir, lestur og aðra tómstundaiðju.
Yfirmaður  ljósmyndadeildar  bandaríska  hersins,  Samuel Kadorian, kom til Íslands  árið  1943  og   var á landinu til stríðsloka, árið 1945. Hann tók fjölda mynda hér á stríðsárunum, sem veita einstaka sýn á íslenskt samfélag og veru bandarískra hermanna á landinu í síðari heimsstyrjöldinni.

Í júlí 1939, rétt áður en seinni heimsstyrjöldin skall á kom Eva Braun, seinna eiginkona Adolf Hitlers, til Íslands með skemmtiferðaskipinu Milwaukee. Á þeim tíma vissu fæstir af sambandi hennar við Hitler svo hún gat ferðast um allt óáreitt og óþekkt. Í þessari ferð tók hún talsvert af kvikmyndum sem hafa ekki verið sýndar oft hér á landi. Nálgun mín í þessu erindi verður útfrá þrem konum sem voru um borð í skemmtiferðaskipinu Milwaukee. Eina þeirra, Edith Gartner, hitti ég árið 1996 og tók við hana viðtal. Einnig var um borð Elisabeth Dick, ljósmyndari sem var á vegum KdF. Voru ljósmyndir hennar notaðar í bók sem heitir “Nordische Farbenwunder Eine Fahrt ins Reich der Mitternachtssonne mit 35 prachtvollen Photos von der Autorin auf Agfacolor.” Mun ég nota kafla úr bókinni til að sína þann hugsanagang sem var á þessum tíma ríkjandi í Þýskalandi nasismans varðandi Aria kynstofninn og Þúsund ára ríkið. Auk þessara kvenna verður aðeins fjallað um örlög skipsins Milwaukee og þá arfleifð sem vinnuveitandi Evu Braun, Heinrich Hoffman einkaljósmyndari Hitlers hefur skilið eftir í áróðursljósmyndun.
Hörður Geirsson leitaði að breskri Fairey Battle flugvél í 19 ár og fann hana 1999 og hefur á síðustu 10 árum staðið fyrir björgunarleiðöngrum til að bjarga líkamsleifum mannanna úr flugvélinni af jökli til greftrunar. Hörður hefur verið stundakennari við Háskólann á Akureyri, og kennt ljósmyndasögu undanfarin 5 ár. Hann hefur starfað á ljósmyndadeild Minjasafnsins á Akureyri frá 1985, þar sem safnkosturinn er 2,5 milljónir ljósmynda og hefur unnið að sýningum safnsins á hverju ári. Hörður hefur verið Formaður áhugaljósmyndaklúbbsins ÁLKA á Akureyri frá 2005 og með hléum áður. Hann kom að stofnun Flugsafns Íslands á Akureyrarflugvelli og unnið sýningar í safnið á hverju ári frá því það var stofnað árið 2000. Skrifað greinar, haldið fyrirlestra og unnið útvarpsþætti um flugsögu, auk þess haldið fyrirlestra um ljósmyndun og ljósmyndasögu. Hörður hefur aldið nokkrar ljósmyndasýningar, m.a. einkasýningu í Listagilinu á Akureyri 2008 og átt fjölda ljósmynda í blöðum og bókum.

Í sumar verða fimmtíu ár liðin frá því að efnt var til fyrstu Keflavíkurgöngunnar til að mótmæla veru bandarísks herliðs á Íslandi og aðild landsins að Nató. Hermálið var stærsta pólitíska deilumálið hér á landi á seinni hluta tuttugustu aldar og hafði mikil áhrif á framvindu stjórnmálanna.
Keflavíkurgöngurnar urðu alls ellefu á rétt rúmlega þrjátíu ára tímabili, en sú fyrsta var haldin þann 19. júní 1960. Óhætt er að segja að fáar ef nokkrar pólitískar mótmælaaðgerðir hafi vakið jafn mikla athygli og deilur á þessum tíma. Með því að kanna sögu þessara aðgerða, fæst jafnframt góð mynd af baráttumálum íslenskra friðar- og afvopnunarsinna á tímum kalda stríðsins. Áherslurnar voru ólíkar eftir tímabilum og orðræðan sömuleiðis.
Að tilefni hálfrar aldar afmælisins setja Samtök hernaðarandstæðinga og Landsbókasafn Íslands upp sögusýningu um Keflavíkurgöngur á sýningarsvæðinu í anddyri Þjóðarbókhlöðunnar við Arngrímsgötu. Sýningin verður formlega opnuð með móttöku kl. 17, þriðjudaginn 30. mars n.k. Gestir og gangandi munu svo geta skoðað sýninguna á opnunartímum safnsins, en á henni má finna mikinn fróðleik um ýmsa þætti herstöðvabaráttunnar auk ljósmynda og skjala.

Í lýsingu á erindi Eggerts segir:
Braggahverfi settu sterkan svip á Reykjavík í síðari heimsstyrjöld og fyrstu áratugina eftir stríð. Á tímum skipulegrar búsetu Reykvíkinga í herskálum frá 1943 og fram eftir sjöunda áratugnum bjuggu þúsundir manna í slíkum híbýlum. Íbúar bragganna urðu iðulega að þola neikvæð viðhorf umhverfisins vegna þess eins að eiga þar heima, þeir voru jafnvel litnir hornauga og „stimplaðir“ af samfélaginu. Sumir áttu erfitt með að sætta sig við þetta og brugðust til varnar og dæmi voru um börn sem áttu í vök að verjast í skóla. Það var ekki alltaf tekið út með sældinni að vera braggabúi, ekki var nóg með að húsakynnin væru óálitleg heldur virtist á tíðum litið á íbúa herskálanna sem „óæðri Reykvíkinga“. Þótt bröggunum væri útrýmt virtust neikvæð viðhorf í garð braggabúsetunnar lifa áfram. Í erindinu er fjallað um þennan „dóm sögunnar“, hvernig hann birtist og hvort breytingar hafi orðið á viðhorfum á seinni árum og þá hvers vegna.

Stjórn Sagnfræðingafélagsins minnir á aðalfund félagsins næstkomandi laugardag, 27. mars, kl. 17:00 í húsi Sögufélags. Um leið er minnt á minningarráðstefnu um Halldór Bjarnason sama dag milli 13 og 16 en breytt dagskrá ráðstefnunnar var send út á Gammabrekku af Óla Má Hrólfssyni þriðjudaginn 23. mars. Nánar má lesa um fundinn á heimasíðu Sagnfræðingafélagsins, www.sagnfraedingafelag.net .
Allir félagsmenn hvattir til að mæta á fundinn og lyfta sér upp með kollegum í kjölfarið.