Hádegisfundur Sagnfræðingafélags Íslands í fyrirlestraröðinni: Hvað eru lög?

Með stjórnlögum er almennt átt við lög sem ríki setja sér um grundvallarreglur
varðandi skipulag og æðstu stjórn ríkisins og valdmörk þeirra sem fara með ríkisvald
– oftast er þeim safnað saman í lagabálk sem kallaður er stjórnarskrá eða
grundvallarlög. Um setningarhátt stjórnlaga og stöðu þeirra í lagakerfinu gilda
önnur sjónarmið en eiga við um önnur lög ríkisins. Þar má fyrst nefna að í
lýðræðislegu skipulagi hafa stjórnlög nánari tengsl við þjóðina en á við um almenn
lög sem löggjafinn setur. Þannig er vísað til þess að þjóðin sjálf sé
stjórnarskrárgjafinn, frá henni sé sprottið valdið sem handhöfum ríkisvaldsins er
falið að fara með í hennar umboði. Af þeirri ástæðu er algengt að í stjórnlögum sé
mælt fyrir um að þjóðin skuli taka beina og milliliðalausa afstöðu til setningar
þeirra eða breytinga á þeim. Vegna hins sérstaka eðlis stjórnlaga sem leggja
grunninn að störfum valdhafanna og setja þeim ákveðin mörk í samskiptum við
borgarana gilda flóknari reglur um breytingar á þeim en öðrum lögum. Þannig er
spornað við því að grunnurinn að stjórnskipulaginu og réttindavernd borgara verði
háður pólitískum dægursveiflum.
Í fyrirlestri sínum mun Björg fjalla um eðli stjórnlaga út frá þessum
megineinkennum, en einnig nánar um efni slíkra laga og þá sérstaklega hvað einkennir
góð stjórnlög. Lagt verður mat á hvernig íslensk stjórnlög sem bundin eru í
lýðveldisstjórnarskrána frá 1944 falla að þeim hugmyndum og hvers vegna tilraunir
til að endurskoða nokkra lykilþætti hennar hafa ekki borið árangur. Þjóðin stendur
nú frammi fyrir verkefni sem á sér ekki hliðstæðu í öðrum löndum, að koma saman á
þjóðfundi og síðan að kjósa til stjórnlagaþings sem ætlað er að endurskoða
stjórnarskrána. Björg mun leitast við að svara þeirri spurningu hvort þessi aðferð
sé líkleg til að treysta tengsl stjórnarskrárinnar við þjóðina og skapa sátt um þau
grunngildi og undirstöður sem íslenskt samfélag hvílir á.